Webinar
Is de vrije democratie in verval?

Wordt de vrije democratie in West-Europa en de Verenigde Staten vooral bedreigd door populistische en nationalistische bewegingen, of juist door gevestigde elites die afstand nemen van de democratische wil van de bevolking? Deze vraag stond centraal in ons webinar met de legendarische Britse schrijver John O’Sullivan (voormalig adviseur van Margaret Thatcher) en Dr. Eric Hendriks (Telos Instituut, New York), georganiseerd in samenwerking met de International Reagan Thatcher Society.
Aanleiding was de voortdurende, verhitte publieke discussie over de gezondheid van de democratie in enerzijds West-Europa en de Verenigde Staten, en anderzijds Midden- en Oost-Europa. Beide sprekers beargumenteerden dat de grootste bedreiging voor de liberale democratie niet noodzakelijk komt van populistische of nationalistische bewegingen, maar van elites die de invloed van kiezers beperken en macht overhevelen naar niet-gekozen instellingen, rechters, technocraten en internationale organisaties.
Volgens O’Sullivan en Hendriks is in West-Europa en Noord-Amerika een opvatting van democratie ontstaan waarin liberale waarden, mensenrechten en institutionele waarborgen steeds meer centraal staan. Daardoor raakt het oorspronkelijke uitgangspunt –dat burgers via verkiezingen richting geven aan het bestuur– op de achtergrond. Zij pleitten voor herstel van de representatieve democratie, met nationale zelfbeschikking, parlementaire besluitvorming en invloed van de kiezer, mét behoud van rechtsstatelijke waarborgen.
De grootste bedreiging komt van binnenuit
O’Sullivan erkende dat democratie vijanden kent, waaronder autoritaire staten zoals China en Rusland, die bovendien steeds vaker samenwerken. Hij verzette zich echter tegen het beeld dat vooral radicaal-rechtse bewegingen de democratie bedreigen: dat beeld is volgens hem eenzijdig en misleidend.
De grootste bedreiging voor de Westerse democratie komt volgens O’Sullivan van binnenuit. Hij wees daarbij op de opkomst van een post-Westerse en post-democratische ideologie die zichzelf als een geavanceerd begrip van democratie presenteert, maar moeite heeft met de invloed van kiezers op politieke besluitvorming.
Zo verschuift macht van gekozen parlementen naar rechters, internationale organisaties en andere niet-gekozen instituties. Ook volledig onafhankelijke centrale banken kunnen problematisch worden wanneer zij politieke keuzes maken die aan gekozen vertegenwoordigers toebehoren.
Het Brexit-referendum illustreerde dit volgens hem. Toen de Britse bevolking anders stemde dan de gevestigde elite wenste, ontstond weerstand tegen implementatie van de uitslag. Dat laat zien dat sommige elites moeite hebben om de democratische keuze van burgers te aanvaarden.


De historische achtergrond:
een veranderende opvatting
van democratie
Hendriks ondersteunde deze analyse en plaatste haar in een historische en filosofische context.
Na de Tweede Wereldoorlog moest vooral Duitsland zijn politieke systeem beschermen tegen extremistisch nationalisme. Daaruit ontstond het concept van de weerbare democratie: instituties kregen beschermingsmechanismen om te voorkomen dat antidemocratische bewegingen het systeem van binnenuit ondermijnden. Vooral vanaf de jaren tachtig en negentig groeide zo ook buiten Duitsland in West-Europa en Noord-Amerika de overtuiging dat nationalisme op zichzelf een gevaar vormt voor democratie en vrijheid. Hendriks verbond dit onder meer met de ideeën van Jürgen Habermas, Europese integratie en internationalisering.
Aldus veranderde onder maatschappelijke elites de betekenis van democratie. Naast parlement en volkswil kwamen rechtsstaat, mensenrechten, minderheidsrechten en liberale vrijheden steeds nadrukkelijker in één geïntegreerd democratisch concept te staan. Volgens Hendriks ging daarmee een essentieel onderscheid verloren: liberale en rechtsstatelijke principes moeten waarborgen en tegenwichten binnen een democratie zijn, niet de democratische besluitvorming vervangen.
Het verschil tussen
West- en Oost-Europa
Doordat landen als Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije zowel het nationaalsocialistische als het communistische totalitarisme hebben meegemaakt, hebben zij volgens Hendriks een andere verhouding tot nationale soevereiniteit dan gangbaar in West-Europa. Nationale onafhankelijkheid betekende voor deze landen verzet tegen totalitaire overheersing. Ook de leus Wir sind das Volk tijdens de Oost-Duitse protesten van 1989 verwoordde die overtuiging: het volk moet zelf over zijn politieke toekomst kunnen beslissen.
Na de val van het communisme verwachtten Oost-Europeanen als vrije naties deel uit te maken van een democratisch Europa. Volgens Hendriks merkten zij vervolgens dat hun nationale identiteit en streven naar zelfbeschikking steeds vaker met argwaan werden bekeken.
In deze context benadrukte Hendriks dat nationalisme niet automatisch verkeerd is. Nationalisme wordt inderdaad gevaarlijk bij superioriteitsdenken en uitsluiting, maar gematigd nationaal patriottisme kan verbondenheid scheppen en weerstand bieden tegen totalitarisme.


De Europese Unie en
het populisme
Beide sprekers zagen de Europese Unie als voorbeeld van de verschuiving van democratisch naar technocratisch bestuur. Door de Europese integratie heeft nationale soevereiniteit steeds meer plaatsgemaakt voor supranationale besluitvorming. Hendriks stelde dat voorstanders van dit proces de Europese Commissie niet alleen als technocratische instelling zien, maar ook als vertegenwoordiger van universele democratische waarden. Dat schept een paradox: nationale bewegingen worden bekritiseerd om hun nadruk op eigen belangen en identiteit, terwijl de EU tegelijkertijd zelf een gemeenschappelijke, ‘neonationalistische’ politieke identiteit ontwikkelt.
Partijen als de Duitse AfD mogen volgens beide sprekers daarom niet uitsluitend vanwege hun nationalistische standpunten als antidemocratisch worden bestempeld. Hun ideeën moeten inhoudelijk en volgens dezelfde democratische maatstaven als die van andere partijen worden beoordeeld. O’Sullivan wees er daarnaast op dat gevestigde partijen zorgen van kiezers, bijvoorbeeld over immigratie, vaak onvoldoende beantwoorden. Als die zorgen worden genegeerd, krijgen populistische
bewegingen ruimte. Uitsluiting en stigmatisering van zulke partijen kunnen de polarisatie verder vergroten.
Volgens O’Sullivan reageerde de Amerikaanse politiek sinds 2014 sneller dan de Europese politiek op het ongenoegen en de vervreemding van kiezers. Trump wist volgens hem groepen aan te spreken die zich genegeerd voelden, vooral rond immigratie en buitenlandse militaire betrokkenheid. O’Sullivan plaatste wel kanttekeningen bij Trumps onvoorspelbare leiderschapsstijl en protectionistische handelsbeleid. Hij verwachtte dat elementen van het Trumpisme, zoals een sterker nationaal georiënteerd buitenlands beleid, ook na Trump invloed houden.
Conclusie
De vrije democratie moet volgens de sprekers niet alleen worden beschermd tegen autoritaire regimes en extremistische bewegingen, maar ook tegen het steeds verder beperken van de volkswil door niet-gekozen elites en instituties. O’Sullivan en Hendriks pleitten voor een democratie waarin burgers werkelijk invloed hebben op de politieke koers, nationale zelfbeschikking wordt gerespecteerd en politieke verschillen openlijk besproken kunnen worden.
Hun waarschuwing: een democratie verzwakt zichzelf wanneer zij, onder het voorwendsel zichzelf te beschermen, steeds minder ruimte laat voor de keuzes van burgers. De uitdaging is een evenwicht te bewaren tussen democratische besluitvorming, rechtsstatelijke bescherming, individuele vrijheden en nationale verbondenheid.

